Թարգմանությունը պահպանում է բնագրի ժամանակաշրջանին վերաբերող օրենսդրական հղումները, տվյալներն ու հեղինակի դիրքորոշումները։
Այդ բարեփոխումների արդյունքում, ժողովրդավարական և իրավական պետության կայացման վերաբերյալ սահմանադրական պահանջներին ու միջազգային չափանիշներին համապատասխան, Հայաստանում ստեղծվեցին մի շարք բոլորովին նոր պետական կառույցներ՝ Պետական եկամուտների կոմիտեն, Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովը, Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեն և այլ մարմիններ։
Քանի որ Հայաստանը նույնիսկ այսօր դեռևս բավարար փորձ չունի այն ոլորտներում, որոնցով զբաղվում են նորաստեղծ պետական կառույցները, դրանց գործունեությունն առաջացնում է բազմաթիվ իրավական խնդիրներ և դատական վեճեր։ Դրանց զգալի մասը վերաբերում է անգամ ներպետական ու միջազգային իրավական ակտերով երաշխավորված՝ մարդու հիմնարար իրավունքների և ազատությունների խախտումներին։
Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի և Հայաստանի կողմից վավերացված՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի նման, ՀՀ Սահմանադրությունը ևս Հայաստանի Հանրապետության իրավազորության ներքո գտնվող յուրաքանչյուր անձի երաշխավորել է իր խախտված իրավունքներն անկախ ու անաչառ դատարանի միջոցով ողջամիտ ժամկետում պաշտպանելու իրավունքը։ Հետևաբար Հայաստանի համար չափազանց կարևոր է դարձել որակապես ավելի արդյունավետ դատական համակարգի ստեղծումն ու հետագա զարգացումը, որը կկարողանա ապահովել այդ իրավունքի գործնական իրականացումը։
Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ որոշեցի այս աշխատանքը նվիրել հետևյալ հարցերի ուսումնասիրությանը. արդյո՞ք Հայաստանն ընդհանրապես ունի մասնագիտացված արդարադատության կարիք, այն իրո՞ք օգտակար կլինի, և հնարավո՞ր է արդյոք Հայաստանի Հանրապետության սահմանափակ բյուջետային միջոցների պայմաններում ստեղծել մասնագիտացված դատական այնպիսի արդյունավետ կառույցներ, որոնք կդառնան մարդու իրավունքների ու հիմնարար ազատությունների դատական պաշտպանության լրացուցիչ երաշխիք։
Ներկայումս ինչպես ՀՀ վարչական դատարանը, այնպես էլ ՀՀ առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանները, իսկ դրանց գործունեության հետևանքով՝ նաև վերաքննիչ դատարաններն ու Վճռաբեկ դատարանը, ծանրաբեռնված են անշարժ գույքին վերաբերող գործերով։ Այդ պատճառով հաջորդ գլուխներում վերոնշյալ հարցերը վերլուծվում են հենց այս տեսանկյունից։ Այլ կերպ ասած՝ աշխատանքում բարձրացված հիմնական հարցերի արդյունավետ ուսումնասիրության համար որպես հիմք ընտրվել է անշարժ գույքի իրավունքը՝ Հայաստանի դատարաններում առավել հաճախ վեճերի առարկա դարձող և ամենաբարդ իրավական ոլորտներից մեկը։
Հայաստանում մասնագիտացված արդարադատության անհրաժեշտությունը
ՀՀ-ում անշարժ գույքի իրավունքի զարգացման պատմական ակնարկ
Անշարժ գույքի իրավունքի ոլորտում մասնագիտացված արդարադատության անհրաժեշտությունը գնահատելու համար հարկ է դիտարկել այն նախադրյալները, որոնք պայմանավորել են այդ ոլորտի բարդությունը՝ Հայաստանում ձևավորված անշարժ գույքի գրանցման համակարգի համատեքստում։
Պետք է հիշել, որ այդ նախադրյալները բացառիկ էին՝ պայմանավորված 1988 թվականից և 1990-ականների սկզբին Հայաստանի առջև ծառացած ծանր իրադարձություններով։
Առաջինը երկրաշարժն էր և հարևան Ադրբեջանից փախստականների ներհոսքը, որոնց հետևանքով առաջացավ տեղահանված բնակչության զգալի զանգված, և բնակարանների պակասը դարձավ հրատապ խնդիր։ Այլ կերպ ասած՝ մշտական բնակարանների պահանջարկը զգալիորեն գերազանցում էր առաջարկը։[1]
Երկրորդ՝ դա սոցիալ-տնտեսական խորքային վերափոխումների ժամանակաշրջան էր, որն ուղեկցվում էր համապատասխան իրավական բարեփոխումներով, հատկապես՝ անշարժ գույքի ոլորտում։ Նոր տնտեսական համակարգի իրավական պահանջների և անշարժ գույքի խորհրդային իրավական կարգավորման միջև առկա սուր հակասությունները հասկանալու համար բավական է նշել, որ, ըստ ՀԽՍՀ 1977 թվականի Սահմանադրության 11-րդ հոդվածի, հողը պետության բացառիկ սեփականությունն էր և չէր կարող վաճառքի առարկա լինել։ Այսինքն՝ այն կարելի էր տիրապետել և օգտագործել, բայց ոչ տնօրինել։ Այս հանգամանքը մեծապես նպաստել էր ՀԽՍՀ-ում անշարժ գույքի յուրահատուկ իրավական ռեժիմի ձևավորմանը։
Վերոնշյալ բոլոր հանգամանքները նորանկախ Հայաստանի Հանրապետությանը մղեցին ընդունելու խիստ իրավական կարգավորումներ և ներդնելու անշարժ գույքի գրանցման ոչ սովորական մեխանիզմ՝ նպատակ ունենալով հնարավորինս պաշտպանել ՀՀ բոլոր քաղաքացիների սեփականության իրավունքները։
Իմ կարծիքով՝ դա անմիջականորեն հանգեցրեց անշարժ գույքի հետ կապված հարաբերությունները կարգավորող իրավական նորմերի ու ինստիտուտների բարդացմանը, որն այդ պայմաններում կենսական անհրաժեշտություն էր։
Այդ բարդությունը, զուգորդվելով գործադիր մարմինների պաշտոնատար անձանց հաճախ անբավարար մասնագիտական պատրաստվածության հետ, գործնականում ստեղծեց իրավիճակներ, երբ ՀՀ քաղաքացիները անշարժ գույքի գրանցման, ժառանգության ընդունման կամ գույքի բաժանման հարցերով գերադասում էին դիմել դատարաններ, այլ ոչ թե պետական այլ մարմիններ՝ հուսալով իրենց խնդիրը լուծել ողջամիտ ժամկետում և առանց անհամաչափ ծախսերի։
Սակայն, ինչպես ներկայացվում է հաջորդ ենթագլխում, գործող կառուցվածքով դատական մարմինները ևս բավարար չափով պատրաստ չեն այդ աշխատանքը լիարժեք կատարելու նշված չափանիշներին համապատասխան՝ դատական վեճերը լուծելով ողջամիտ ժամկետում և առանց անհամաչափ ծախսերի։
Դժվարությունները, որոնց կարող են բախվել դատավորները անշարժ գույքին վերաբերող գործեր քննելիս
Ներկայումս ինչպես ՀՀ վարչական դատարանի, այնպես էլ առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանների դատավորները անշարժ գույքի վերաբերյալ գործեր քննելիս բախվում են նեղ մասնագիտական իրավական, երբեմն նաև ոչ իրավական գիտելիքներ պահանջող խնդիրների։ Դրանք հանգեցնում են դատական վեճերի քննության անհամաչափ ձգձգման և խախտում ՀՀ Սահմանադրության 19-րդ հոդվածով ու Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածով երաշխավորված՝ խախտված իրավունքների դատական պաշտպանությունը «ողջամիտ ժամկետում» ստանալու իրավունքը։
Օրինակ՝ դատավորները, որոնց թվում գնալով ավելանում է հետխորհրդային շրջանում կրթություն ստացածների թիվը, անշարժ գույքի կոնկրետ օբյեկտի «իրավական պատմությունը» հասկանալու համար, ասենք՝ դրա գրանցման վերաբերյալ վեճ լուծելիս, պետք է ծանոթ լինեն խորհրդային տարիներին գոյություն ունեցած, բայց ներկայումս վերացած իրավական ինստիտուտների բովանդակությանը։ Դրանց թվում են բնակարանային ֆոնդի տարբեր տեսակները՝ պետական, հասարակական, կոոպերատիվ և անհատական, բնակելի տարածությունների հատկացման կարգն ու հերթականությունը, բնակելի տարածության նորմաները, բնակելի տարածության օրդերը, բնակելի տարածության ամրագրումը, բնակարանների փոխանակումը և այլն։
Բացի այդ, այսպես կոչված «անցումային ժամանակաշրջանում»՝ 1988–1992 թվականներին, և «վերափոխման ժամանակաշրջանում»՝ 1992–2002 թվականներին, անշարժ գույքի հետ կապված հարաբերությունները կարգավորվում էին բազմաթիվ իրավական ակտերով, որոնք ներկայումս այլևս իրավական ուժ չունեն, սակայն իրենց հետքն են թողել գրեթե յուրաքանչյուր անշարժ գույքի օբյեկտի իրավական պատմության վրա։
Այդպիսի ակտերից էր, օրինակ, ՀԽՍՀ Նախարարների խորհրդի և Հայաստանի արհեստակցական միությունների խորհրդի՝ 1989 թվականի հունիսի 13-ի թիվ 272 որոշումը՝ «Պետական և հասարակական բնակարանային ֆոնդի բնակարանները քաղաքացիներին որպես անձնական սեփականություն վաճառելու մասին»։ Այն ՀԽՍՀ նախարարություններին, գերատեսչություններին, ժողովրդական պատգամավորների քաղաքային ու շրջանային խորհուրդների գործադիր կոմիտեներին, ձեռնարկություններին, հիմնարկներին և կազմակերպություններին հնարավորություն էր տալիս 1989 թվականի հուլիսի 1-ից քաղաքացիներին որպես անձնական սեփականություն վաճառել նրանց զբաղեցրած բնակարանները։
Մեկ այլ օրինակ է «Հայաստանի Հանրապետությունում սեփականության մասին» ՀՀ օրենքը՝ ընդունված 1990 թվականին։ Մինչև քաղաքացիական օրենսդրության համակարգումը այն նպատակ ուներ ստեղծելու շուկայական տնտեսության ձևավորման, տնտեսավարման համակարգի և սեփականության ամրապնդման, ինչպես նաև սեփականության տարբեր ձևերի զարգացման իրավական հիմքերը։ Այս օրենքով Հայաստանի Հանրապետությունում առաջին անգամ իրավականորեն նախատեսվեց քաղաքացիներին սեփականության իրավունքով հող հատկացնելու հնարավորությունը՝ օրենքի 11-րդ հոդվածով։
1991 թվականին ընդունված ՀՀ հողային օրենսգիրքն էլ սահմանում էր, որ բնակելի տներին կից հողամասերը, ինչպես նաև ՀՀ քաղաքացիների կողմից այգեգործության, ամառանոցային շինարարության, բնակելի տան կառուցման ու սպասարկման համար օգտագործվող հողամասերը նրանց տրամադրվում են անհատույց՝ սեփականության իրավունքով։
Անշարժ գույքի գրանցմանն առնչվող գործերը դատավորներից պահանջում են նաև գործող կառավարական որոշումների ու կարգավորումների, ինչպես նաև անշարժ գույքի իրավունքի վերաբերյալ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի որոշումների և իրավական դիրքորոշումների նեղ մասնագիտական իմացություն։
Անշարժ գույքի վերաբերյալ գործերի մեծ մասով անհրաժեշտ է փորձաքննություն՝ գործի քննության ընթացքում ծագած և հատուկ գիտելիքներ պահանջող հարցերը պարզաբանելու համար։ Արդյունքում դատավորները պետք է որոշումներ կայացնեն տեխնիկական մասնագետների տրամադրած փորձագիտական եզրակացությունների հիման վրա։
Այդ եզրակացությունները կազմվում են խիստ մասնագիտական տեխնիկական լեզվով։ Դրանք հասկանալու համար միայն իրավաբանական կրթություն ունեցող դատավորները պետք է ունենան նաև տեխնիկական գիտելիքների նվազագույն պաշար։ Հակառակ դեպքում նրանք ստիպված կլինեն փորձագետից պարզաբանում պահանջել եզրակացության գրեթե յուրաքանչյուր եզրույթի ու մտքի վերաբերյալ։ Սա կհանգեցնի գործերի քննության անհամաչափ ձգձգման և, հետևաբար, ողջամիտ ժամկետում արդար դատաքննության սկզբունքի խախտման, մասնավորապես՝ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածով ամրագրված պահանջների խախտման։
Արդարադատության արդյունավետության եվրոպական հանձնաժողովի՝ CEPEJ-ի գնահատմամբ՝ այս պահանջը դատարանների պատշաճ գործունեության կարևորագույն բաղադրիչներից է։ Հանձնաժողովը նշում է, որ ողջամիտ ժամկետում արդար դատաքննության հարցը պետք է դիտարկել դատարանի ծանրաբեռնվածության, վարույթի տևողության, ինչպես նաև դրա կրճատման ու արդյունավետության բարձրացմանն ուղղված հատուկ միջոցառումների հետ փոխկապակցված։[2]
Համաձայն եմ, որ կան իրավունքի այլ՝ ավելի բարդ ոլորտներ ևս, օրինակ՝ արժեթղթերը, ապահովագրությունը և այլն։ Սակայն փաստն այն է, որ Հայաստանի դատական համակարգը ներկայումս ծանրաբեռնված է անշարժ գույքի հետ ուղղակի կամ անուղղակի կապ ունեցող գործերով։
Այս պնդումը հիմնավորելու համար հղում եմ կատարում ՀՀ դատարաններում քննված գործերի տեսակների վերաբերյալ վիճակագրական տվյալներին։ ՀՀ դատական դեպարտամենտի ղեկավարի առաջին տեղակալ Ն. Կարապետյանի գրության համաձայն՝ 2009 թվականին և 2010 թվականի ընթացքում՝ մինչև նոյեմբերի 15-ը, ՀՀ վարչական և առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարաններում քննվել է 104 335 գործ, որոնցից՝
- 8 812 գործը՝ 8,4%-ը, վերաբերել է անշարժ գույքին,
- 3 486 գործը՝ 3,3%-ը, եղել է ամուսնալուծության վերաբերյալ, որոնց շրջանակում կարող էր քննարկվել նաև անշարժ գույքի բաժանման հարցը,
- 1 859 գործը՝ 1,7%-ը, վերաբերել է պայմանագրային վեճերին, որոնց մի մասը նույնպես կապված է անշարժ գույքի հետ,
- 1 766 գործը՝ 1,6%-ը, վերաբերել է իրավաբանական նշանակություն ունեցող փաստերի հաստատմանը,
- 3 828 գործը՝ 3,6%-ը, վերաբերել է վճարման կարգադրություններին։[3]
Բացի այդ, տեխնիկական բարդության պատճառով անշարժ գույքի վերաբերյալ գործերը հաճախ հետաձգվող և նոր նիստի նշանակվող գործերի թվում են։
Օրինակ՝ «ԴատաԼեքս» դատական տեղեկատվական համակարգի տվյալներով, որը հնարավորություն է տալիս իրական ժամանակում տեղեկություններ ստանալ բոլոր դատարաններում քննվող գործերի մասին և օգտվել այլ ծառայություններից, 2010 թվականի հոկտեմբերին Երևանի Կենտրոն և Նորք-Մարաշ վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանում նշանակված 930 դատական նիստերից 156-ը՝ մոտ 16%-ը, վերաբերել են անշարժ գույքին։[4]
Այս աշխատանքում առաջադրված դրույթները լրացուցիչ հիմնավորելու համար ստորև ներկայացվում են անշարժ գույքին վերաբերող երկու գործնական օրինակներ, որոնք ցույց են տալիս դատավորների մասնագիտական գիտելիքների պակասից բխող խնդրահարույց իրավիճակներ։
ա) Քաղաքացի X-ն ընդդեմ Երևանի քաղաքապետարանի
Պահանջը՝ մասնակի անվավեր ճանաչել Երևանի քաղաքապետի թիվ 2 որոշումը։ Գործը քննվել է ՀՀ վարչական դատարանում։
Խնդիրը։ Երևանի քաղաքապետի թիվ 2 որոշմամբ անվավեր է ճանաչվել ավելի վաղ ընդունված թիվ 1 որոշումը, որով Երևանի քաղաքապետարանի հաշվեկշռում գտնվող հողամասը քաղաքացի X-ին տրամադրվել էր անհատույց։
Անվավեր ճանաչելու հիմք է հանդիսացել Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի գրությունը, ըստ որի՝ քաղաքացի X-ի կադաստրային գործում առկա է նրա փաստացի օգտագործած հողամասի մի մասին վերաբերող փաստաթուղթ։
Իրավական կարգավորումը։ Երևան քաղաքում փաստաթղթերը չպահպանված անհատական բնակելի տների վերաբերյալ ՀՀ օրենքի համաձայն՝ այն քաղաքացիները, որոնք մինչև 2001 թվականը, առանց իրավական հիմքի, զբաղեցրել էին Երևանի քաղաքապետարանի հաշվեկշռում գտնվող մինչև 300 քառակուսի մետր հողամաս, ճանաչվում են այդ հողամասի սեփականատեր։ Այլ կերպ ասած՝ հողամասը նրանց տրամադրվում է անհատույց, եթե դրա վերաբերյալ փաստաթուղթ չունեն։
Վերլուծությունը։ Առաջին հայացքից քաղաքացի X-ին հողամաս անհատույց տրամադրելու մասին թիվ 1 որոշման անվավեր ճանաչումն օրինական է, քանի որ նրա կադաստրային գործում առկա է հողամասին վերաբերող փաստաթուղթ։
Սակայն իրականում այդ փաստաթուղթը վերաբերում էր հողի բոլորովին այլ հատվածի, այլ ոչ թե քաղաքացի X-ին անհատույց տրամադրված հողամասին։ Սա հասկանալու համար բավական էր ուսումնասիրել քաղաքացի X-ի օգտագործած տարածքի հատակագիծը և ճիշտ ընկալել այն։
Արդյունքը։ Դատարանը մերժել է հայցը, քանի որ դատավորը չուներ քաղաքացի X-ի ներկայացրած հատակագիծը կարդալու և հասկանալու համար անհրաժեշտ նվազագույն գիտելիքները։ Մերժվել է նաև փորձաքննություն նշանակելու վերաբերյալ հայցվորի միջնորդությունը։
բ) A-ն ընդդեմ B-ի
Պահանջը՝ հողամասը հետ պահանջել ուրիշի ապօրինի տիրապետումից։ Գործը քննվել է Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանում։
Խնդիրը։ 1947 թվականին՝ խորհրդային ժամանակաշրջանում, նույն հողամասը հատկացվել է երկու տարբեր անձանց։ Դատարանը պետք է որոշեր, թե ներկայումս նրանցից ով ունի հողամասի նկատմամբ առաջնային իրավունք։
Իրավական կարգավորումը։ Խորհրդային իրավական դոկտրինի համաձայն՝ հողը պատկանում էր բացառապես պետությանը։ Պետությունը չէր կարող հողը ֆիզիկական անձանց տրամադրել սեփականության իրավունքով. այն կարող էր տրամադրվել միայն օգտագործման իրավունքով։
Վերլուծությունը։ Քանի որ հողամասը չէր տրամադրվել սեփականության իրավունքով, պետությունը կարող էր այն հետ վերցնել և առանց սահմանափակման տրամադրել մեկ այլ անձի։ Քննարկվող դեպքում հողամասի նկատմամբ իրավունքը որոշելու համար դատավորը պետք է համեմատեր հողհատկացման ամսաթվերը. ավելի ուշ հողհատկացում ստացած անձն առաջնություն ուներ մյուսի նկատմամբ։
Արդյունքը։ Դատարանը մերժել է հայցը, քանի որ դատավորը բավարար գիտելիքներ չուներ խորհրդային օրենսդրության վերաբերյալ և համարել է, որ հողամասը տրամադրվել է սեփականության իրավունքով։ Ելնելով այն մոտեցումից, որ սեփականությունը չի կարող հետ վերցվել այն հատկացրած պետական մարմնի մեկ այլ որոշմամբ՝ դատավորը առաջնությունը տվել է հողամասը սկզբում ստացած անձին։
Ինչպես երևում է ներկայացված տեղեկություններից, Հայաստանի դատական համակարգը ծանրաբեռնված է անշարժ գույքին վերաբերող գործերով, և այդ գործերը գործնականում դժվարություններ են առաջացնում դատավորների համար։ Արդյունքում խախտվում են ՀՀ քաղաքացիների իրավունքները, հատկապես՝ ողջամիտ ժամկետում արդար դատաքննության իրավունքը, որը երաշխավորված է ոչ միայն ՀՀ Սահմանադրությամբ, այլև Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայով։
Փաստացի իրականությունն այն է, որ ո՛չ Հայաստանում, ո՛չ աշխարհի որևէ այլ երկրում չկա համալսարան կամ կրթական հաստատություն, որի կրթական ծրագիրը կարողանար լուծել վերոնշյալ խնդիրների ամբողջությունը։ Ընդ որում, ներկայացված ցանկը սպառիչ չէ։ Հետևաբար նույնիսկ լավագույն իրավաբանական կրթություն և աշխատանքային լավ փորձ ունեցող մասնագետները կարող են դժվարությունների հանդիպել անշարժ գույքի վերաբերյալ վեճերը լուծելիս։
Ուստի կարծում եմ, որ Հայաստանի դատական համակարգում միայն անշարժ գույքին վերաբերող գործերով զբաղվող մասնագիտացված արդարադատության որևէ ձևի ներդրումը կարող է արդյունավետ լուծում լինել այդ խնդիրների առնվազն մի մասի համար։
Հայաստանի համար առաջարկվող մասնագիտացված արդարադատության մոդելը
Մասնագիտացված արդարադատության ձևավորման փորձերը Հայաստանի դատական բարեփոխումների ընթացքում և դրա ընկալումը տարբեր իրավական մշակույթ ունեցող երկրներում՝ ԱՄՆ-ի օրինակով
1995 թվականին ՀՀ Սահմանադրության ընդունումից և տարբեր միջազգային կազմակերպություններին անդամակցելուց հետո Հայաստանը, ի թիվս այլ գործընթացների, սկսեց դատական համակարգի բարեփոխումները։ Ինչպես արդեն նշվել է, գործող համակարգն այլևս չէր համապատասխանում նոր սոցիալ-տնտեսական կարգին։
Առաջին հերթին ստեղծվեց համապատասխան իրավական հիմքը։ 1998 թվականին ՀՀ Ազգային ժողովի ընդունած՝ «Դատարանակազմության մասին», «Դատավորի կարգավիճակի մասին», «Դատախազության մասին», «Փաստաբանական գործունեության մասին», «Արբիտրաժային դատարանի և արբիտրաժային դատավարության մասին», «Դատական ակտերի հարկադիր կատարման մասին», «Դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության մասին» օրենքները, ՀՀ քրեական և քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքերը, ինչպես նաև ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրքը սկիզբ դրեցին դատական բարեփոխումների առաջին փուլին։[5]
Բարեփոխումների առաջին փուլի ընթացքում՝ 2001 թվականին, ստեղծվեց տնտեսական դատարանը, որն ուներ նեղ մասնագիտացված իրավասություն։ Ցավոք, այն չկարողացավ ամբողջությամբ լուծել դատարանների մասնագիտացման խնդիրը։
2005 թվականի նոյեմբերի 27-ի սահմանադրական փոփոխություններով և 2007 թվականի ապրիլի 18-ին հրապարակված ՀՀ դատական օրենսգրքով դրվեցին դատական բարեփոխումների երկրորդ փուլի հիմքերը։
ՀՀ Սահմանադրության 92-րդ հոդվածը նախատեսում էր, որ Հայաստանի Հանրապետությունում գործում են առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանները, վերաքննիչ դատարանները, Վճռաբեկ դատարանը, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում՝ նաև մասնագիտացված դատարաններ։
Վերլուծելով այս դրույթը՝ ՀՀ վճռաբեկ դատարանի նախագահ Ա. Մկրտումյանը նշել է, որ տարբեր երկրների դատական համակարգերի համեմատությունը ցույց է տալիս միասնական մոտեցման բացակայություն ինչպես մասնագիտացված դատարանների տեսակների, այնպես էլ դրանց իրավասության հարցում։ Այնուամենայնիվ, կարելի է առանձնացնել դրանց ստեղծման մի քանի պատճառ.
- Անձանց առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ առանձին դատարանների ստեղծում, օրինակ՝ անչափահասների դատարանները Ֆրանսիայում։
- Նախկինում ոչ դատական մարմինների ներառումը դատական համակարգում, օրինակ՝ վարչական դատարանները Ֆրանսիայում և արբիտրաժային դատարանները Ռուսաստանի Դաշնությունում։
- Որոշ գործերի առանձնահատկությունները, օրինակ՝ տրանսպորտային դատարանները ԱՄՆ-ում։[6]
Սահմանադրության նշված հոդվածի հիման վրա 2008 թվականին ստեղծվեցին ընդհանուր իրավասության, քաղաքացիական, քրեական և վարչական դատարաններ, իսկ տնտեսական դատարանը վերացվեց։
2009 թվականին ՀՀ դատական օրենսգրքում կատարված փոփոխություններով սկսվեց դատական բարեփոխումների հերթական փուլը կամ ենթափուլը։ Քաղաքացիական և քրեական դատարանները վերացվեցին, իսկ դրանց գործառույթները վերադարձվեցին Հայաստանի Հանրապետության գրեթե բոլոր քաղաքային տարածքներում գործող առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարաններին։ Վարչական դատարանը, վերաքննիչ դատարաններն ու Վճռաբեկ դատարանը պահպանվեցին իրենց նախկին գործառույթներով։
Բարեփոխումները շարունակվում են, ինչի վկայությունն է դեկտեմբերի 1-ից նոր դատական կառույցի՝ վարչական վերաքննիչ դատարանի գործունեության մեկնարկը։
Ամփոփելով ներկայացվածը՝ կարելի է եզրակացնել, որ դատական բարեփոխումների հենց սկզբից Հայաստանը գիտակցել է մասնագիտացված արդարադատության անհրաժեշտությունը՝ որպես նորանկախ հետխորհրդային երկրում իրավունքի գերակայության ապահովման արդյունավետ մեխանիզմ։ Դրա վկայությունն են 2001 թվականին տնտեսական դատարանի ստեղծումը և, որպես այս մոտեցման հետագա զարգացում, 2008 թվականին մասնագիտացված դատարանների համակարգի ձևավորումը։
Մասնագիտացված դատարանների միջոցով արդարադատության իրականացման գաղափարն ընդունված է նաև ԱՄՆ-ում, որտեղ նման դատարանները համարվում են «հիբրիդային կառույցներ»։
Այս յուրահատուկ ընկալման պատճառը, որը, իմ կարծիքով, կարևոր է վերլուծել տվյալ համատեքստում, այն է, որ նման դատարանները մեծ մասամբ նման են մյուս դատարաններին։ Սակայն համեմատաբար նեղ շրջանակի հարցերի վրա կենտրոնանալը դրանց հաղորդում է նաև վարչական մարմիններին առավել բնորոշ հատկանիշներ։
Պատճառներից մեկն այն է, որ նեղ մասնագիտացված պարտականություններ ունեցող վարչական պաշտոնյաների մոտ հաճախ ձևավորվում են սահմանափակ, ոլորտային պատկերացումներ։ Մեկ այլ պատճառ է այն ազդեցության հնարավորությունը, որը շահագրգիռ խումբը ձեռք է բերում, երբ որևէ մարմին մշտապես զբաղվում է այդ խմբի շահերին առնչվող հարցերով։
Մասնագիտացումը կարող է նման հետևանքներ ունենալ նաև դատարանների համար։ Հետազոտողներից մեկի խոսքով՝ ընդհանուր իրավասություն չունեցող դատարանները դրանով «կորցնում են այն միակ հատկանիշը, որը նրանց հստակ տարբերակում է նորմաստեղծ գործունեություն իրականացնող վարչական մարմիններից»։
Կարծում եմ՝ այս ընկալումը հիմնականում բխում է այն հանգամանքից, որ ԱՄՆ-ը նախադեպային իրավունքի երկիր է, որտեղ դատական մարմինները կարող են իրական ազդեցություն ունենալ շահագրգիռ խմբերի առաջադրած հարցերի լուծման վրա։
Սակայն Հայաստանը ևս պետք է զգուշավոր լինի այս առումով։ Թեև այն մայրցամաքային եվրոպական իրավական մշակույթի երկիր է, նրա դատական համակարգի հիմնարար դրույթներից է նաև ՀՀ դատական օրենսգրքի 15-րդ հոդվածը, որն ըստ էության դատական նախադեպի ինստիտուտի ուղղակի ներմուծում է մեր իրավական իրականություն։
Մասամբ այս պատճառով ԱՄՆ Կոնգրեսի բազմաթիվ անդամներ վերապահումով են վերաբերվում մասնագիտացված դատարաններին, և Կոնգրեսը մերժել է դրանց ստեղծման բազմաթիվ առաջարկներ։
Այնուամենայնիվ, որոշ առաջարկներ ընդունվել են՝ հիմնականում այն պատճառով, որ խոստացել են կարևոր առավելություններ։ Դրանց թվում են տեխնիկական բնույթի ոլորտում, օրինակ՝ հարկային իրավունքում մասնագիտացած դատավորների փորձառությունը, մեկ մասնագիտացված դատարանի միջոցով շրջանային կամ վերաքննիչ դատարանների միջև առաջացող իրավական հակասություններից խուսափելու հնարավորությունը և ընդհանուր իրավասության դատարանների ծանրաբեռնվածության նվազեցումը։
Բնագրում այս հատվածին հաջորդող՝ դաշնային իշխանության պաշտոնյաների և մասնավոր հատվածի խմբերի ակնկալիքներին վերաբերող նախադասությունն անավարտ է։
Այս գործընթացների արդյունքում մասնագիտացված դատարանները դարձել են ԱՄՆ դաշնային դատական համակարգի կարևոր բաղադրիչ՝ քննելով այնպիսի նշանակալի հարցեր, ինչպիսիք են արտոնագրային իրավունքներն ու միջազգային առևտուրը։[7]
Հետևաբար պետք է նշել, որ մասնագիտացված արդարադատությունը հիմնավորող որոշ փաստարկներ արդիական են նաև Հայաստանի համար։ Մասնավորապես՝ անշարժ գույքին վերաբերող գործերը, ինչպես արդեն նշվել է, պահանջում են տեխնիկական հարցերում մասնագիտացած դատավորների փորձառություն։ Կարևոր է նաև ընդհանուր իրավասության դատարանների ծանրաբեռնվածության նվազեցումը, քանի որ նախորդ ենթագլուխներում ներկայացված վիճակագրությունը ցույց է տալիս անշարժ գույքին առնչվող գործերի զգալի ծավալը։
Հաջորդ բաժնում ներկայացվում և վերլուծվում են 2008 թվականին Հայաստանում ստեղծված մասնագիտացված դատարանների որոշ թերություններ, որոնք, իմ կարծիքով, նպաստել են ընդամենը մեկ տարի անց դրանց վերացմանը։
Ի՞նչ եզրակացություններ կարելի է անել Հայաստանում մասնագիտացված դատարանների ստեղծման առաջին փորձից
Դատական բարեփոխումների ընթացքը վերլուծելիս շատերի մոտ հարց է առաջանում, թե ինչու ստեղծվեցին, ապա վերացվեցին մասնագիտացված այնպիսի դատարաններ, ինչպիսիք էին քաղաքացիական և քրեական դատարանները։
Գիտեմ, որ այս հարցի վերաբերյալ բազմաթիվ տեսակետներ կան։ Իմ կարծիքով՝ դրանց անարդյունավետության պատճառներից մեկը տարածքային տեղաբաշխումն էր։
Օրինակ՝ գործում էր երեք քաղաքացիական դատարան՝ Երևանի քաղաքացիական դատարանը, Հյուսիսային քաղաքացիական դատարանը և Հարավային քաղաքացիական դատարանը։
- Երևանի քաղաքացիական դատարանի դատական տարածքը ներառում էր Երևանի վարչական տարածքը։
- Հյուսիսային քաղաքացիական դատարանի դատական տարածքը ներառում էր Շիրակի, Լոռու, Տավուշի, Արագածոտնի, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերի վարչական տարածքները։
- Հարավային քաղաքացիական դատարանի դատական տարածքը ներառում էր Արարատի, Արմավիրի, Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերի վարչական տարածքները։
ՀՀ դատական օրենսգրքի 27-րդ հոդվածի համաձայն՝ քաղաքացիական դատարաններին ընդդատյա էին նվազագույն աշխատավարձի հինգհազարապատիկը գերազանցող հայցագնով քաղաքացիական գործերը, դատավարական օրենքով նախատեսված այլ ոչ գույքային գործերը, ինչպես նաև սնանկության գործերը։
Բնագրում նվազագույն աշխատավարձի հինգհազարապատիկը ներկայացված է որպես «50 000 դրամ». այդ թվային համապատասխանությունը բնագրում անհամապատասխանություն է պարունակում։
Հաշվի առնելով, որ քաղաքացիական դատարանները գործերը քննում էին ըստ էության, և թե՛ հայցվորները, թե՛ պատասխանողները ՀՀ դատական օրենսգրքի 17-րդ հոդվածով ամրագրված մրցակցության սկզբունքի շրջանակում իրենց դիրքորոշումները արդյունավետ պաշտպանելու համար պետք է մասնակցեին դատական նիստերին՝ բավական է դիտել Հայաստանի վարչատարածքային քարտեզը՝ հասկանալու համար նման տեղաբաշխման հետևանքները։
Օրինակ՝ Մեղրիում բնակվող քաղաքացին իր խախտված իրավունքը պաշտպանելու համար պետք է դիմեր Եղեգնաձորում գտնվող Հարավային քաղաքացիական դատարան։ Դատավարությունը կարող էր տևել մի քանի ամիս, և հայցվորը կամ պատասխանողը ստիպված էր դատարան հասնելու համար ամեն անգամ բավական երկար ճանապարհ անցնել։ Դա կապված էր անհամաչափ ծախսերի և այլ դժվարությունների հետ՝ հաշվի առնելով այդ շրջանների ենթակառուցվածքների ոչ բավարար զարգացածությունը։
Իմ կարծիքով՝ նման պայմաններում բազմաթիվ հավանական հայցվորներ կարող էին ձեռնպահ մնալ քաղաքացիական դատարան դիմելուց։
Ուստի հաջորդ ենթագլխում առաջարկում եմ մասնագիտացված արդարադատության մոդել, որը կլուծի առնվազն վերոնշյալ խնդիրը։
Մասնագիտացված դատավորներ՝ ընդհանուր իրավասության դատարաններում
Ինչպես արդեն նշվել է, 2009 թվականին քաղաքացիական և քրեական դատարանները վերացվեցին, իսկ դրանց գործառույթները փոխանցվեցին առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարաններին։
Դատական բարեփոխումների կարևոր դրական արդյունքներից էր ՀՀ վճռաբեկ դատարանի վերափոխումն այնպիսի դատական մարմնի, որը պետք է ապահովեր օրենքի միատեսակ կիրառությունն ու ճիշտ մեկնաբանությունը, նպաստեր արդարադատության զարգացմանը և ձևավորեր դատական նախադեպեր։
Այնուամենայնիվ, կարծում եմ, որ մասնագիտացված դատական կառույցների հարցը շարունակում է արդիական մնալ և լուծում է պահանջում։
Այս աշխատանքի առաջին գլխում քննարկել եմ այն հարցը, թե արդյոք մասնագիտացված արդարադատության ինստիտուտը օգտակար կլինի Հայաստանի համար։ Վերլուծելով անշարժ գույքի վերաբերյալ գործերի առանձնահատկությունները և հաշվի առնելով դրանց մեծ ու օրեցօր աճող քանակը՝ հանգել եմ այն եզրակացության, որ Հայաստանին անհրաժեշտ է մասնագիտացված արդարադատության որոշակի ձև, որը կզբաղվի նման գործերով և կապահովի դրանց արդար ու արդյունավետ լուծումը ողջամիտ ժամկետում։
Եթե նման ինստիտուտների կարիքն առկա է, ապա ինչպե՞ս կազմակերպել դրանց աշխատանքը՝ խուսափելով վերը ներկայացված խնդիրներից։ Ստորև ներկայացնում եմ մի մոդել, որն առնվազն արժանի է քննարկման։
Մոդելը հնարավորինս պարզ է։
Նախ՝ պետք է մշակել և ներդնել գործող դատավորների հատուկ վերապատրաստման ծրագիր։ Այն կարող է իրականացնել ՀՀ դատարանների նախագահների խորհուրդը՝ արդեն գործող Դատական դպրոցի նյութական բազայի հիման վրա։
Սա կհամապատասխանի եվրոպական երկրների փորձին, որոնցից շատերն ունեն դատավորների վերապատրաստման հատուկ հաստատություններ։
Եվրոպական դատավորների խորհրդատվական խորհուրդը՝ CCJE-ն, նշում է, որ վերապատրաստման և դրա ծրագրերի որակի համար պատասխանատու մարմինը պետք է անկախ լինի գործադիր և օրենսդիր իշխանություններից, իսկ նրա անդամների առնվազն կեսը պետք է լինեն դատավորներ՝ CCJE-ի 2003 թվականի թիվ 4 եզրակացություն։
Ինչպես հայտնի է, ՀՀ դատարանների նախագահների խորհուրդը կազմված է դատարանների նախագահներից, որոնք դատավորներ են։
CCJE-ն նաև առաջարկում է վերապատրաստման կազմակերպման համար ստեղծել անկախ մարմին, որը կունենա սեփական բյուջե և կկարողանա մշակել վերապատրաստման ծրագրեր։ Կարծում եմ՝ Հայաստանում գործող Դատական դպրոցը կարելի է դիտարկել որպես այդ պահանջներին համապատասխանող հաստատություն։
Իմ առաջարկը դատավորների՝ պաշտոնավարման ընթացքում պարտադիր վերապատրաստումն է։ Դա ևս համապատասխանում է եվրոպական չափանիշներին, քանի որ եվրոպական 17 երկրներում գործող դատավորների վերապատրաստումը պարտադիր է։[8]
Դասընթացների ծրագիրը կարող է ներառել խորհրդային, անցումային և վերափոխման ժամանակաշրջաններում գործող իրավական ինստիտուտների ու կարգավորումների հիմնական հարցերի ուսումնասիրություն։ Այն պետք է ներառի նաև այնպիսի պարապմունքներ, որոնք կապահովեն տեխնիկական գիտելիքների նվազագույն պաշար՝ դատավորներին հնարավորություն տալով լիարժեք հասկանալու անշարժ գույքի վերաբերյալ վեճերի ոչ միայն իրավական, այլև փաստական ու տեխնիկական առանձնահատկությունները։
Մասնագիտացված դասընթացն ավարտելուց հետո դատավորները կվերադառնան իրենց դատարաններ և կքննեն միայն անշարժ գույքին վերաբերող գործեր։
Այսպիսով՝ կունենանք մասնագիտացված արդարադատության ինստիտուտ՝ ոչ թե առանձին մասնագիտացված դատարանի, այլ առաջին ատյանի դատարաններում աշխատող մասնագիտացված դատավորների տեսքով։
Նման մոդելը բյուջետային մեծ ծախսեր չի պահանջի, քանի որ առանձին շենքեր ու աշխատակազմեր ապահովելու անհրաժեշտություն չի առաջանա, ինչպես առանձին մասնագիտացված դատարանների դեպքում։
Արդյունքում կունենանք մասնագիտացված արդարադատության գործնական լուծում, իսկ սովորական քաղաքացու համար հարմար կլինի դիմել դատարան և իր գործի քննությունն ու լուծումը ողջամիտ ժամկետում վստահել համապատասխան գիտելիքներ ունեցող դատավորի։
Այս առաջարկը, հավանաբար, քննադատության կարժանանա տարբեր տեսանկյուններից։ Այդ առարկություններից մի քանիսն արդեն լսել եմ։
Օրինակ՝ նշվում է այսպես կոչված «կոռուպցիոն ռիսկերի» աճի հնարավորությունը։ Փոքր քաղաքում հիմնականում անշարժ գույքի գործերով զբաղվող փաստաբանի համար կարող է ավելի հեշտ լինել մասնագիտացված դատավորի հետ արտադատավարական կապեր հաստատելը և հետագայում դատական որոշման վրա ազդելը։ Տեսականորեն սա հիմնավոր մտահոգություն է։
Սակայն դրան հակադարձում եմ հետևյալ փաստարկներով։
Նախ՝ ուսումնասիրել եմ ՀՀ տարբեր մարզերից անշարժ գույքի վերաբերյալ 100 գործ։ Դրանցից ընդամենը երեքում հայցվորները ներկայացված են եղել փաստաբաններով, իսկ մնացած 97-ում անձամբ են ներկայացրել իրենց շահերը։
Երկրորդ՝ նման խնդիրների դեմ պայքարելու համար գոյություն ունի ռոտացիայի մեխանիզմ, այսինքն՝ դատավորները կարող են ժամանակ առ ժամանակ տեղափոխվել այլ դատարաններ։ Կարծում եմ՝ սա արդյունավետ մեխանիզմ է՝ հաշվի առնելով, որ դատավորների պաշտոնեական գործունեությամբ պայմանավորված տրանսպորտային և բնակության ծախսերը վճարում է ՀՀ դատական դեպարտամենտը։
Եզրակացություն
Այս աշխատանքում նախ փորձել եմ ներկայացնել Հայաստանում անշարժ գույքի իրավունքի բարդությունը և բացահայտել այն առաջացրած պատճառները։
Այնուհետև այդ տեղեկությունների հիման վրա ներկայացրել եմ խնդրահարույց իրավիճակներ, որոնց ընդհանուր իրավասության դատարանների դատավորները կարող են բախվել անշարժ գույքի վերաբերյալ վեճեր լուծելիս։ Կարծում եմ՝ այս վերլուծությունը բավարար փաստարկներ է տալիս Հայաստանում մասնագիտացված արդարադատության անհրաժեշտությունը հիմնավորելու համար։
Երկրորդ՝ անդրադարձել եմ անկախությունից հետո Հայաստանի անցած դատական բարեփոխումների ուղուն, հատկապես՝ մասնագիտացված դատարանների ստեղծման և մինչև 2009 թվականը դրանց գործունեության կարճատև փորձին։ Այս համատեքստում առանձնացրել եմ գործնական խնդիրներից մեկը, որն իմ կարծիքով նպաստել է այդ կառույցների վերացմանը՝ արդարադատության մատչելիության իրավունքն իրականացնելիս քաղաքացիների առջև ծագող դժվարությունները։
Այնուհետև առաջարկել եմ մասնագիտացված արդարադատության մի մոդել, որը կարող է լուծել վերոնշյալ խնդիրը։
Ընդունում եմ, որ առաջարկված մոդելը կարող է քննադատվել տարբեր տեսանկյուններից, որոնցից մի քանիսը քննարկել եմ վերջին ենթագլխում։ Այնուամենայնիվ, շարունակում եմ համոզված մնալ, որ այն, որպես գաղափար, առնվազն գոյության իրավունք ունի։
Ծանոթագրություններ
- Տ. Ջանոյան, «Բնակարանային իրավունքների վերափոխումը Հայաստանում. 1988–2002», Երևան, 2002, էջ 121։
- «Եվրոպական դատական համակարգեր», 2006 թվականի հրատարակություն՝ 2004 թվականի տվյալներով, Արդարադատության արդյունավետության եվրոպական հանձնաժողով՝ CEPEJ, Բելգիա, 2006, էջ 85։
- ՀՀ դատական դեպարտամենտի՝ 2010 թվականի նոյեմբերի 24-ի թիվ Ե-8074 գրությունը։
- «ԴատաԼեքս» դատական տեղեկատվական համակարգ։
- ՀՀ դատական իշխանության պաշտոնական կայք։
- «Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեկնաբանություններ», խմբագրությամբ՝ Գ. Հարությունյանի և Ա. Վաղարշյանի, Երևան, «Իրավունք» հրատարակչություն, 2010, էջ 904, 92-րդ հոդվածի մեկնաբանություն։
- Լոուրենս Բաում, «Ամերիկյան դատարանները», երրորդ հրատարակություն, Օհայոյի պետական համալսարան, 1994, էջ 39։
- «Եվրոպական դատական համակարգեր», 2006 թվականի հրատարակություն՝ 2004 թվականի տվյալներով, Արդարադատության արդյունավետության եվրոպական հանձնաժողով՝ CEPEJ, Բելգիա, էջ 113։
Օգտագործված աղբյուրներ
- Տ. Ջանոյան, «Բնակարանային իրավունքների վերափոխումը Հայաստանում. 1988–2002», Երևան, 2002։
- «Եվրոպական դատական համակարգեր», 2006 թվականի հրատարակություն՝ 2004 թվականի տվյալներով, Արդարադատության արդյունավետության եվրոպական հանձնաժողով՝ CEPEJ, Բելգիա, 2006։
- ՀՀ դատական դեպարտամենտի՝ 2010 թվականի նոյեմբերի 24-ի թիվ Ե-8074 գրությունը։
- «ԴատաԼեքս» դատական տեղեկատվական համակարգ։
- ՀՀ դատական իշխանության պաշտոնական կայք։
- «Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության մեկնաբանություններ», խմբագրությամբ՝ Գ. Հարությունյանի և Ա. Վաղարշյանի, Երևան, «Իրավունք» հրատարակչություն, 2010։
- Լոուրենս Բաում, «Ամերիկյան դատարանները», երրորդ հրատարակություն, Օհայոյի պետական համալսարան, 1994։
